حضرت فاطمه زهرا (س)، دختر پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، و همسر حضرت علی (ع) است. او یکی از پنج تن آل عبا و یکی از چهار بانوی بزرگوار بهشتی در اسلام محسوب میشود که در تاریخ ٣ جمادی الثانیه سال ۱۱ هجری قمری به شهادت رسید. حضرت فاطمه به عنوان یکی از مهمترین شخصیتهای زن در اسلام، نمادی از عفاف، تقوا، و ایمان است و نقش مهمی در ترویج اسلام داشته است.
شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)
از باورهای غالب و دیرینه در میان شیعیان است که بر اساس آن، حضرت فاطمه (س) دختر پیامبر اکرم (ص) نه به مرگ طبیعی، بلکه در اثر آسیب های وارد شده از سوی برخی از صحابه پیامبر به شهادت رسیده است. اهلسنت، درگذشت وی را ناشی از غم و اندوه رحلت پیامبر (ص) دانستهاند؛ اما شیعیان، عامل اصلی شهادت او را عمر بن خطاب میدانند و در ایام فاطمیه به عزاداری برای فاطمه (س) میپردازند.
فاطمه دختر محمّد ملقّب به زهرا (به عربی: فاطِمَهُ الزَّهراء بنت محمّد؛ ۲۰ جمادیالثانی بین ۳۵ تا ۴۵ عامالفیل برابر ۱۸ تا ۸ پیش از هجرت – ۱۳ جمادیالاول یا ۳ جمادیالثانی ۱۱ هجری قمری) دختر محمّد و خدیجه، همسر علی بن ابیطالب، و مادر حسن بن علی و حسین بن علی است. او دختر محمّد و تنها فرزندش بود که از خود فرزندانی باقی گذاشت.
طبق مستندات تاریخی حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) اندکی پس از رحلت پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و در جریان هجوم عدهای از صحابه به خانه حضرت و آتش زدن خانه و… آسیب دیده در بستر بیماری افتاد و پس از مدت کوتاهی در مدینه به شهادت رسید.
پیکر دختر پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به وصیت خودش شبانه و مخفیانه دفن شد و قبرش هیچگاه مشخص نشد.
تاریخ شهادت آن حضرت دقیقا مشخص نیست و در روایات و منابع تاریخی، نقلهای مختلفی را ذکر کردهاند، عدهای آن را چهل روز، برخی ۷۲ روز، گروهی ۷۵ روز، عدهای ۹۵ روز، گروهی سه ماه، و پارهای دیگر شش ماه پس از رحلت رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) دانستهاند، اما بنا بر قول مشهور نزد شیعه، سوم جمادی الثانی سال ۱۱ هجری قمری بوده است.
شهادت و دفن:
حضرت فاطمه زهرا (س) چندی پس از این حوادث در سن جوانی و در حالی که شدیداً مجروح بود، دار فانی را وداع گفت. تاریخ دقیق شهادت او مورد اختلاف است اما بر اساس بیشتر منابع شیعی، این رویداد حدود ۹۵ روز پس از وفات پیامبر اسلام رخ داد. حضرت فاطمه (س) خواستار آن شد که به طور مخفیانه و در شب دفن شود تا کسانی که به او و خاندانش ظلم کرده بودند در مراسم شرکت نکنند.
شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) یکی از اساسیترین وقایع در تاریخ شیعه است و بر اهمیت و جایگاه ویژه او در میان شیعیان تأکید میکند. این رویداد همچنان نمادی از مظلومیت و استقامت در برابر ظلم است و در مراسم عزاداری و یادبود او، به ویژه در روزهای فاطمیه، به عمق این تراژدی پرداخته میشود.
نقش معنوی و الگویی برای زنان مسلمان:
حضرت فاطمه به عنوان الگویی برای زنان مسلمان مطرح است. او نمونهای از عفاف، تقوا، و صبر بوده و همچنین در نقشهای مختلف به عنوان دختر، همسر، و مادر، الگوهای رفتاری ارزشمندی را ارائه داده است.
اعمال یوم شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)
زیارت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها” با نوای حاج مهدی سماواتی
در موضع قبر شریف حضرت فاطمۀ زهرا علیه االسلام اختلاف است؛ مکان های مختلف بهعنوان محل دفن احتمالی بضعه الرسول ذکر شده است. طایفهای گفتهاند که مدفون است در روضهای که ما بین قبر و منبر باشد و بعضی دیگر گفتهاند که در خانه خودش است و فرقه سوم گفتهاند که در بقیع مدفون است و آنچه بیشتر اصحاب ما بر آن میباشند آن است که زیارت شود آن مظلومه از نزد روضه و کسی که آن معظمه را زیارت کند در این سه موضع افضل است و چون ایستادی در این مواضع از برای زیارت آن ممتحنه بگو
یَا مُمْتَحَنَهُ امْتَحَنَکِ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکِ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امْتَحَنَکِ صَابِرَهً
ای آنکه خدایی که تو را خلق کرد پیش از خلقت بیازمود و در آن آزمایش بر هر گونه بلا و مصیبت تو را شکیبا و بردبار گردانید
وَ زَعَمْنَا أَنَّا لَکِ أَوْلِیَاءُ وَ مُصَدِّقُونَ وَ صَابِرُونَ لِکُلِّ مَا أَتَانَا بِهِ أَبُوکِ صلىاللهعلیهوآله وَ أَتَى (أَتَانَا) بِهِ وَصِیُّهُ
و ما چنین پنداریم که دوستان شما هستیم و مقام بزرگی شما را تصدیق میکنیم و بر هر دستور و تعلیمات الهی که پدر شما و وصیتش که درود حق بر او و آلش باد برای ما آورد صبور و مطیع خواهیم بود
فَإِنَّا نَسْأَلُکِ إِنْ کُنَّا صَدَّقْنَاکِ إِلاَّ أَلْحَقْتِنَا بِتَصْدِیقِنَا لَهُمَا لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنَا بِأَنَّا قَدْ طَهُرْنَا بِوِلاَیَتِکِ
پس ما درخواست میکنیم هرگاه که مصدق و مؤمن به شما هستیم که ما را بواسطه این تصدیق به رسول و وصیش خدا به شما ملحق فرماید تا به ما مژده رسد که بواسطه دوستی شما ما را از گناهان پاک سازد
و مستحب است نیز آنکه بگوید
اَلسَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ نَبِیِّ اللَّهِ
سلام بر تو ای دختر رسول خدا سلام بر تو ای دختر پیغمبر خدا
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ حَبِیبِ اللَّهِ السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ خَلِیلِ اللَّهِ
سلام بر تو ای دختر حبیب خدا سلام بر تو ای دختر دوست خاص خدا
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ صَفِیِّ اللَّهِ السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ أَمِینِ اللَّهِ السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ
سلام بر تو ای دختر بنده خالص خدا سلام بر تو ای دختر امین خدا سلام بر تو ای دختر بهترین خلق خدا
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ أَفْضَلِ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ مَلاَئِکَتِهِ
سلام بر تو ای دختر بهترین پیغمبران و رسولان و فرشتگان خدا
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا بِنْتَ خَیْرِ الْبَرِیَّهِ السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا سَیِّدَهَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ
سلام بر تو ای دختر بهترین خلق سلام بر تو ای سیده زنان عالم از اولین و آخرین
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا زَوْجَهَ وَلِیِّ اللَّهِ وَ خَیْرِ الْخَلْقِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ
سلام بر تو ای زوجه ولی خدا (امیرالمؤمنین) و بهترین تمام خلق بعد از رسول خدا
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا أُمَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ
سلام بر تو ای مادر حسن و حسین دو سید جوانان اهل بهشت
السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الصِّدِّیقَهُ الشَّهِیدَهُ السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الرَّضِیَّهُ الْمَرْضِیَّهُ
سلام بر تو ای صدیقه طاهره که به راه دین شهید گردیدی سلام بر تو ای آنکه خدا از تو خوشنود و تو از خدا خوشنودی
السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْفَاضِلَهُ الزَّکِیَّهُ السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْحَوْرَاءُ الْإِنْسِیَّهُ
سلام بر تو ای صاحب فضیلت و پاکیزه صفات سلام بر تو ای انسیه حوراء
السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا التَّقِیَّهُ النَّقِیَّهُ السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْمُحَدَّثَهُ الْعَلِیمَهُ
سلام بر تو ای ذات متقی پاک گوهر سلام بر تو ای آنکه به الهام خدا دانا بودی
السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْمَظْلُومَهُ الْمَغْصُوبَهُ السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْمُضْطَهَدَهُ الْمَقْهُورَهُ
سلام بر تو ای مظلوم (و دارای عصمت) که حق تو را غصب کردند سلام بر تو ای ستم کشیده و مقهور دشمنان دین
السَّلاَمُ عَلَیْکِ یَا فَاطِمَهُ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ وَ رَحْمَهُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْکِ وَ عَلَى رُوحِکِ وَ بَدَنِکِ
سلام بر تو ای فاطمه دختر رسول خدا و رحمت و برکات حق بر تو باد درود خدا بر تو و بر جسم و جان تو باد
أَشْهَدُ أَنَّکِ مَضَیْتِ عَلَى بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّکِ وَ أَنَّ مَنْ سَرَّکِ فَقَدْ سَرَّ رَسُولَ اللَّهِ صلىاللهعلیهوآله
گواهی میدهم که چون تو از جهان رفتی با مقام یقین و دلیل روشن از جانب پروردگار بودی و هرکه تو را مسرور و شاد ساخته رسول خدا که درود خدا بر او و آلش باد را شاد ساخته
وَ مَنْ جَفَاکِ فَقَدْ جَفَا رَسُولَ اللَّهِ صلىاللهعلیهوآله
و هرکه در حق تو جفا و ظلم کرد به رسول خدا که درود خدا بر او و آلش باد ظلم و جفا کرده
وَ مَنْ آذَاکِ فَقَدْ آذَى رَسُولَ اللَّهِ صلىاللهعلیهوآله
و هرکه تو را آزرده کرد رسول خدا که درود خدا بر او و آلش باد را آزرده است
وَ مَنْ وَصَلَکِ فَقَدْ وَصَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلىاللهعلیهوآله
و هرکه به تو پیوست به رسول خدا که درود خدا بر او و آلش باد پیوسته
وَ مَنْ قَطَعَکِ فَقَدْ قَطَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلىاللهعلیهوآله
و هرکه از تو بریده از رسول خدا که درود خدا بر او و آلش باد بریده است
لِأَنَّکِ بَضْعَهٌ مِنْهُ وَ رُوحُهُ الَّذِی بَیْنَ جَنْبَیْهِ کَمَا قَالَ صلىاللهعلیهوآله
زیرا تو پاره تن پیغمبر و روح مقدس آن بزرگواری
أُشْهِدُ اللَّهَ وَ رُسُلَهُ وَ مَلاَئِکَتَهُ أَنِّی رَاضٍ عَمَّنْ رَضِیتِ عَنْهُ سَاخِطٌ عَلَى مَنْ سَخِطْتِ عَلَیْهِ
خدا را گواه میگیرم و رسول او و فرشتگان را که من از آنکس راضیم که شما از او راضی هستید و خشمگینم از هرکه شما از او خشمگین هستید
مُتَبَرِّئٌ مِمَّنْ تَبَرَّأْتِ مِنْهُ مُوَالٍ لِمَنْ وَالَیْتِ مُعَادٍ لِمَنْ عَادَیْتِ
بیزارم از آنکه شما از او بیزارید دوستم با آنکه شما با او دوستید و دشمنم با هرکه شما با او دشمنید
مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضْتِ مُحِبٌّ لِمَنْ أَحْبَبْتِ وَ کَفَى بِاللَّهِ شَهِیداً وَ حَسِیباً وَ جَازِیاً وَ مُثِیباً
ناراضیم از هرکه شما از او ناراضی هستید و محبوب من است هرکه محبوب شماست و بر صدق گواهی من خدا کافی است که گواه و محاسب و جزا دهنده و ثواب بخشنده است.
دعای بعد از تسبیحات حضرت زهرا
اللّٰهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ، وَمِنْکَ السَّلَامُ، وَلَکَ السَّلَامُ، وَ إِلَیْکَ یَعُودُ السَّلَامُ، سُبْحَانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ، وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِینَ، وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ . السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِىُّ وَرَحْمَهُ اللّٰهِ وَبَرَکاتُهُ، السَّلامُ عَلَى الْأَئِمَّهِ الْهَادِینَ الْمَهْدِیِّینَ، السَّلَامُ عَلىٰ جَمِیعِ أَنْبِیاءِ اللّٰهِ وَرُسُلِهِ وَمَلَائِکَتِهِ، السَّلامُ عَلَیْنا وَعَلَىٰ عِبادِ اللّٰهِ الصَّالِحِینَ؛
السَّلامُ عَلَىٰ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ، السَّلامُ عَلَى الْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ أَجْمَعِینَ، السَّلَامُ عَلَىٰ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ زَیْنِ الْعَابِدِینَ، السَّلامُ عَلىٰ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ باقِرِ عِلْمِ النَّبِیِّینَ، السَّلامُ عَلَىٰ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ، السَّلامُ عَلَىٰ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ الْکَاظِمِ، السَّلامُ عَلىٰ عَلِیِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا، السَّلامُ عَلىٰ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْجَوادِ، السَّلامُ عَلىٰ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهادِی، السَّلامُ عَلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّکِیِّ الْعَسْکَرِیِّ، السَّلامُ عَلَى الْحُجَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْقائِمِ الْمَهْدِیِّ، صَلَواتُ اللّٰهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ.
زیارت روز یکشنبه حضرت زهرا (س)
السَّلامُ عَلَیْکِ یَا مُمْتَحَنَهُ، امْتَحَنَکِ الَّذِى خَلَقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امْتَحَنَکِ صَابِرَهً، أَنَا لَکِ مُصَدِّقٌ صَابِرٌ عَلَىٰ مَا أَتىٰ بِهِ أَبُوکِ وَوَصِیُّهُ صَلَواتُ اللّٰهِ عَلَیْهِما، وَأَنَا أَسْأَلُکِ إِنْ کُنْتُ صَدَّقْتُکِ إِلّا أَلْحَقْتِنِى بِتَصْدِیقِى لَهُمَا، لِتُسَرَّ نَفْسِى، فَاشْهَدِى أَنِّى ظاهِرٌ بِوَلَایَتِکِ وَوَِلایَهِ آلِ بَیْتِکِ صَلَوَاتُ اللّٰهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ.
شیعیان همه ساله در روزهایی موسوم به ایام فاطمیه، برای شهادت حضرت زهرا (س) عزاداری میکنند. به همین مناسبت، روز ۳ جمادیالثانی که بنا به نقل مشهورتر روز شهادت فاطمه بوده در ایران تعطیل رسمی است و هیئت های عزاداری در خیابان ها حضور پیدا میکنند. از آنجا که شیعیان، عامل اصلی شهادت فاطمه (س) را عمر بن خطاب میدانند، در بسیاری از مجالس عزاداری سخنانی در مذمت او گفته میشود و عدهای نیز او را لعن میکنند. همین نکته یکی از زمینه های اختلاف بین شیعیان و اهلسنت است.
نقش در تشیع:
در مذهب شیعه، حضرت فاطمه (س) جایگاه ویژهای دارد و به عنوان مادر ائمه اطهار (ع) شناخته میشود. او به عنوان حلقه وصل بین نبوت و امامت محسوب میشود و احترام و عشق به او جزئی از اعتقادات اصلی شیعیان است. ایام فاطمیه که به مناسبت شهادت او برگزار میشود، از اهمیت خاصی در تقویم شیعیان برخوردار است.
حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان یک شخصیت الهامبخش و موثر در تاریخ اسلام، نه تنها در زمان خود بلکه در طول تاریخ اسلامی تاثیر گذاشته است. او به عنوان یک الگوی معنوی و اخلاقی، یک شخصیت سیاسی مستقل، و یک منبع دانش و حکمت، مورد احترام و تکریم قرار گرفته است.